तेह्रथुम : हिउँदयाम सुरु भएसँगै किसानलाई बाली नाली थन्काउन र हिउँदे बाली लगाउन भ्याइ–नभ्याई छ । गाउँमा खेतीपाती नगर्ने कोही छैनन् । प्रायः अधिकांशले धान, अलैँची, अम्लिसो, लगायत बाली उठाउदैछन् भने मकै छर्ने, तरकारी लगाउने, तोरी छर्ने लगायत कामको चटारो छ ।
खेती किसानीमा प्रयोग हुने औजारको किनबेच हुनेवेला पनि यही हो । तर पहिलेजस्तो घरेलु औजारको विक्री वितरण भने हुन छाडेको व्यवसायीले गुनासो गरेका छन् । यो सिजनमा सिक्कल, हँसिया, खुर्पा, बाम्फोक, कोदालो, कोदाली, काँटा लगायत उपकरण धेरै प्रयोग हुन्छन् । वर्षामा भन्दा यो सिजनमा त्यस्ता सामाग्रीको व्यापार विगतमा झण्डै तेब्बर बढी हुन्थ्यो । तर अहिले विगतमा जस्तो व्यापार हुन छाडेको व्यवसायीको गुनासो छ । परम्परागत रुपमा दलित समुदायले फलाम कुटेर औजार तयार गर्ने यो पेशा अहिले हराउँदै छ ।
पहिले–पहिले वर्षभरि फलाम कुट्ने दलितले त्यसबापत्को थोरै अन्न(फलफुल या अरु केही पाउँथे । त्यहाँ काम अनुसारको दाम पाउनुपर्छ भन्नुको कुनै महत्व हुदैनथ्यो । तर अहिले त्यो चलन पुर्ण रुपमा हराएको छ । दलित या अन्य जातिकाले नै किन नहोस् व्यवसायिक रुपमा आरन व्यवसाय चलाउन थालेका छन् । विगत दुई दशकदेखि सुधारिएको आरन व्यवसाय सन्चालन गर्दै आएका आठराई गाउँपालिका–४ का बीरबहादुर विक सिजनमै काम नपाएर व्यवसायप्रति नै निराश भएको बताउछन् ।
‘दिनभर दुःख गर्दा एउटा कोदालो बन्छ,’ उनले भने,‘बजारमा ठुला उद्योगबाट बनेको आयतित कोदालो ५÷७ सयमा पाइन्छ, हाम्रो दुःखको त कुरा छाडौँ, फलामको पनि दाम उठ्दैनँ ।’ घरेलु हतियार बनाउने गुणस्तरीय फलाम ८० देखि १ सय २० रुपैयाँ प्रतिकिलोमा खरिद गर्नुपर्ने उनले बताए । कृषि औजार बिक्री हुन छाडेपछि उनलाई व्यवसाय धान्नै समस्या परेको छ ।
परम्परागत बालीघरे चलन छाडदै आरनलाई व्यावसायिक रूप दिएर चलाउनेहरू केही वर्षयता पेसा धान्न नसकेर दोधारमा छन् । आरनलाई चाहिने कोइला र कच्चा फलाम सजिलै र सस्तो मूल्यमा पाइन छाडेको छ । अर्कातिर बनाएका सामानको किनबेच पनि घटेको छ । तीन पुस्तादेखि हँसिया, कोदालो, कोदालीलगायत घरेलु औजारहरु बनाउने र मर्मतको काम गर्दै आउनुभएका सोही वडाका उमानाथ विकले पनि अहिले घरेलु औजार बनाउन छाडेको बताए । आफु पाको हुँदै जाँदा अस्वस्थ भएको र आफ्ना छोराहरुले त्यो व्यवसायबाट आम्दानी नहुने भन्दै गर्नै छाडिदिएपछि उनको आरन थन्किएको छ । आरन व्यवसायीले पहिले भाँटीले आगो फुक्थे । जंगलमा धुँवा उडाउदै कोइला काट्ने गर्थे । तर अहिले आरन व्यवसाय नयाँ बनाउन भन्दा पनि पुरानै सामाग्रीलाई मर्मत सम्भार गर्नमा मात्रै सीमित बन्दैछ ।
आफ्नो जीवनको झण्डै पाँच दशक आरनमै बिताएका छथर गाउँपालिका–१ का शेरबहादुर विकको परिवार अहिले तरकारी खेतीमा लागेका छन् । ‘पुरानो परम्परागत पेसा छाड्नुपर्दा मनमा निको त लागेको छैन,’उनले भने,‘तर, छोरानातिले दुःख पाउलान् भनेर पनि आरन छाड्नुप¥यो ।’ सोही वडाका युवाहरुले दुई वर्षअघि सामुहिक आरन व्यवसायको अभ्यास गरे । तर अहिलेसम्म त्यो पुर्ण असफल जस्तै सावित भएको छ । युवाहरुले जति मेहिनेत गर्छन्, त्यही अनुसार मुल्य र बजार नपाउँदा भएको उत्पादनले आम्दानी लिन सकेनँ ।
परम्परागत पेशालाई आधुनिकीकरण गर्न भन्दै युवाहरुले आधुनिक कृषि औजार उद्योग नै दर्ता गरी सन्चालनमा ल्याएका थिए । करिब १५ घरका युवाले मिलेर सन्चालन गरेको सो व्यवसायलाई लघु उद्यम विकास कार्यक्रमबाट २ लाख १५ हजार रुपैयाँ अनुदानसमेत प्राप्त भएको थियो । तर उद्योगबाट उल्लेख्य लाभ लिन नसकेपछि उद्योगनै बन्द हुने अवस्थामा पुगेको सन्चालकमध्येका एक इन्द्रबहादुर विकले बताए । घरेलु औजारहरु बनाउन ल्याएका आधुनिक मेसिनहरु ग्यालेन्डर मेसिन, कटिङ मेसिन, वेल्डिङ मेसिन र ड्रिल मेसिन लगायत सामानहरु अहिले त्यतिकै थन्किएका छन् ।
पछिल्लो समय गाउँतिर खेती किसानीमा लाग्नेको संख्या घट्नु, सीमितले गरेको कृषिमा पनि आधुनिक उपकरणको प्रयोग बढ्नु, बजारमा आधुनिक घरेलु हतियारको उपलब्धता बढ्नु लगायतका कारण स्थानीय श्रम र सीपमा आधारित आरन व्यवसाय लोप हुने अवस्थामा पुगेको देखिन्छ । सीमित किसानले प्रयोग गर्ने उस्तै घरेलु हतियारको मूल्य स्थानीयले उत्पादन गरेको भन्दा बजारमा आधा सस्तोमा पाइन थालेको छ । आरन चलाउन चाहिने कोइला र फलाम नपाइने समस्याले व्यवसायी उत्तिकै चिन्तित छन् । ‘यहाँको सानो बजारमा खानीबाट निकालिएको कोइला पाउने कुरै भएनँ,’ आरन व्यवसायी विकले भने, ‘दाउराबाटै कोइला बनाएर प्रयोग गर्नुपर्छ ।
यो व्यवसायलाई आधुनिक र आत्मनिर्भर बनाउन आयातित हतियार प्रतिबन्ध गरी प्राविधिक उपकरण, कोइला र काँचो फलाममा अनुदान, आधुनिक प्रविधिको तालिम आवश्यक रहेको व्यवसायीको माग छ । ‘घरेलु सामान आयातित भन्दा धेरै गुणस्तरीय हुन्छ, विकले भने, ‘सरकारले त्यस्ता आयतितलाई प्रतिबन्ध गराएर घरेलु उत्पादनलाई प्रयोगमा ल्याउने हो भने किसान पनि ठगिने थिएनन्, हामी जस्ता युवाले रोजगारी पनि पाउने थियाँै ।’यसबारे पछिल्लो पुस्तालाई तालिम, चेतना र व्यवसायिक तालिमको खाँचो रहेको उनले बताए ।
